Ratujmy zabytki w Górze!

Od przełomu XX i XXI w. sytuacja jest patowa. Przy ulicach Pałacowej i Dworcowej w Górze (gmina Wieliszew) po II wojnie światowej użytkownikiem wieczystym wspomnianych nieruchomości była Polska Akademia Nauk (PAN), która prowadziła tu gospodarstwo rolne. Pracowała w tamtejszej fermie drobiu Zofia Blando, wieloletnia radna Gminy Wieliszew, która wielokrotnie wnioskowała do PAN o ratowanie zabytków. Zabiegał o to również były wójt gminy Edward Trojanowski. Obecnie stara się o to wójt Paweł Kownacki, który od kilku lat prowadzi w tej sprawie rozmowy z Krajowym Ośrodkiem Wsparcia Rolnictwa (KOWR), który po PAN przejął użytkowanie zabytkowych nieruchomości w Górze. Właścicielem ich jest Skarb Państwa. Poniżej przedstawiamy odpowiedzi KOWR na pytania zadane przez redakcję.

Zabytki mają prawie 250 lat!

Około 1775 r. Górę nabył książę Stanisław Poniatowski (bratanek króla). Około 1780 r. powstał tam klasycystyczny pałac. W 1795 r. Poniatowski odsprzedał dobra górskie Ludwikowi Gutakowskiemu. Prawdopodobnie to on przyczynił się do powstania oficyny i spichlerza (w kolejnych numerach tygodnika opiszemy dokładniej historię tych budowli).

Stan, w jakim znajdują się ruiny pałacu, pobliska oficyna (zamieszkana przez kilku lokatorów), spichlerz i kuźnia obrazują załączone zdjęcia. Z oczywistych względów najlepiej zachowana jest oficyna, natomiast reszta to obraz nędzy i rozpaczy. Dewastacja tych obiektów postępuje z dnia na dzień. Jest wręcz nieprawdopodobne, by pałac (ujęty w rejestrze zabytków) został odbudowany, natomiast gruntowny remont jest nadal możliwy w przypadku spichlerza, kuźni i oficyny. Obecne władze Gminy Wieliszew od lat starają się przejąć ruiny pałacu i oficynę. W tym celu wieliszewscy radni poprzedniej kadencji stworzyli plan zagospodarowania. Choć plan powstał, Gmina Wieliszew nadal nie ma prawa inwestować w te zabytki. 
 

Zrozpaczona Zofia Blando
 

– Niestety kilka lat temu w kuźni był pożar. Nie wiadomo, co było jego powodem, bo nie było tam monitoringu. A ja alarmowałam o jego zamontowanie. Obiecywano, że takowe się pojawią. Wielokrotnie pisałam do profesorów PAN w stylu: co nie zniszczył Hitler i bolszewik, to Akademia zniszczyła w Górze – użala się Zofia Blando, mieszkanka Góry, która przez 5 kadencji była radną Gminy Wieliszew. Jak wyjaśnia pani Zofia, po wojnie te nieruchomości przejęła PAN. Do 1989 r. tu wszystko działało.
 

– Pamiętam, że była i taka koncepcja, żeby ruiny pałacu ogrodzić. Nie doszło jednak do tego. Wokół są rozległe, piękne łąki – mówi pani Zofia.

Działania Edwarda Trojanowskiego 

Wiele dla ratowania zabytków w Górze zrobił również Edward Trojanowski. To były wójt Gminy Wieliszew, który obecnie jest prezesem Lokalnej Grupy Działania Zalew Zegrzyński.

– Zależało mi, by gmina to przejęła. Szkoda, że te zabytki się marnują. Pozyskiwalibyśmy środki zewnętrzne, by te zabytki zachować, zakonserwować i udostępnić turystom. Z początku omawiany był problem gospodarki wodno-ściekowej i mieszkaniowej na tym terenie. W związku z tym rozważana była koncepcja podłączenia osiedla do istniejącej oczyszczalni w Janówku. Obecnie nie można wpuszczać surowych ścieków do wód, a istniejąca oczyszczalnia wymagała modernizacji – wyjaśnia Edward Trojanowski.

Za czasów jego pracy w wieliszewskim urzędzie starali się, by PAN przekazała gminie część zabytkowych składników, a w zamian Gmina Wieliszew miała przejąć tamtejszy zasób mieszkaniowy i go rozdysponować (sprzedać z bonifikatą najemcom). Wnioski trafiały do Polskiej Akademii Nauk, ponieważ ona była wtedy użytkownikiem wieczystym ruin pałacu, oficyny, spichlerza czy kuźni. Również zespół parkowy, będący w rękach nadleśnictwa, powinien być w części przekazany gminie jako zieleń parkowa, a starania w tej sprawie prowadził Związek Gmin Wiejskich RP. Zdaniem Edwarda Trojanowskiego warto byłoby naokoło ruin pałacu np. odtworzyć park. Niestety przez ponad 80 lat, zbombardowany podczas II wojny światowej, pałac nigdy nie był ogrodzony i nikt nie pilnował tego zabytku, w tym cegieł. Z kolei w piwnicach spichlerza, które są pięknie zbudowane, mogłaby na wzór pałacu w Jabłonnie, powstać restauracja. Odremontowana oficyna świetnie nadawałby się natomiast na muzeum czy izbę pamięci. 

W 2008 r. powstał „Projekt rewitalizacji ruin dworków i zespołów pałacowych położonych w powiecie legionowskim”. Dotyczy on m.in. zabytków w Górze. Autorami opracowania są mgr inż. arch. Krystyna Marszałek i mgr. inż. Włodzimierz Marszałek. Opracowanie zostało wykonane na zlecenie LGD Zalew Zegrzyński, która pierwotnie nazywała się Związek Stowarzyszeń „Partnerstwo Zalewu Zegrzyńskiego”.
 

Olga Gajda

W kolejnych numerach ukażą się kolejne informacje o zabytkach w Górze. Czekamy na opinie w tej sprawie zarówno działaczy samorządowych, jak i mieszkańców

Jak wyjaśnia KOWR

Otrzymaliśmy odpowiedzi z Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa na pytania, jakie zadaliśmy w sprawie nieruchomości w Górze. Otóż...

* Kiedy Gmina Wieliszew otrzyma prawo do dysponowania tymi nieruchomościami? 
KOWR: Prawo do dysponowania nieruchomościami przez Gminę Wieliszew będzie możliwe po podpisaniu aktu notarialnego, mającego na celu nieodpłatne przekazanie nieruchomości. Oddział Terenowy KOWR w Warszawie przejął na koniec 2017 r. nieruchomości, po zrzeczeniu się wieczystego użytkowania przez Polską Akademię Nauk. PAN nie posiadała narzędzia prawnego do przekazania nieruchomości bezpośrednio do Gminy Wieliszew. Ustalenia prowadziły do finalnego przejęcia od KOWR nieruchomości w Górze przez Gminę. Mimo wielu spotkań pomiędzy kierownictwem KOWR i władzami Gminy Wieliszew, do oddziału KOWR OT Warszawa, nie wpłynął żaden skuteczny wniosek o nieodpłatne przekazanie zarówno gruntów zabudowanych, jak i niezabudowanych oraz lokali mieszkalnych z infrastrukturą towarzyszącą.

* Co dzieje się w oficynie, w której były 4 mieszkania; obecnie połowa jest pusta, a wśród mieszkańców krążą różne teorie na ten temat? Czy KOWR przygotowuje ten budynek, by przekazać Gminie Wieliszew bez lokatorów?
KOWR: Zabytkowa oficyna nadal pozostaje w użytkowaniu wieczystym Polskiej Akademii Nauk., nie została przejęta przez KOWR. Zgodnie z posiadaną wiedzą , budynek zamieszkały jest nadal przez przynajmniej jednego użytkownika.

* Nieopodal jest również zabytkowy spichlerz i kuźnia. Te XVIII i XIX-wieczne budowle, które mogłyby być architektoniczną chlubą okolicy, są w opłakanym stanie. Czy KOWR ma plany ratowania tych historycznych budowli?
KOWR: Oddział Terenowy KOWR w Warszawie przeznaczył omawiane nieruchomości do trwałego rozdysponowania w formie nieodpłatnego przekazania do Gminy Wieliszew i nie planował inwestycji mających na celu poprawę stanu technicznego tych nieruchomości.

* W spichlerzu mogłaby powstać restauracja z pokojami gościnnymi, a w kuźni jakaś eskpozycja, w oficynie natomiast – Izba Pamięci związana z pałacem, który należał do Stanisława Poniatowskiego (bratanka króla).
KOWR: Forma zagospodarowania przejętych przez Gminę nieruchomości musi być zgodna z celami nieodpłatnego przekazania w trybie art. 24, ust. 5, pkt. 1, lit. c, w akcie notarialnym, określonym przez Gminę Wieliszew.

Złożony przez Gminę wniosek obejmował cały szereg różnego rodzaju nieruchomości (w tym lokale mieszkalne), których ewentualne przekazanie odbywa się w oparciu o różne podstawy prawne. Podczas spotkań, w Oddziale Terenowym KOWR w Warszawie, została wskazana przedstawicielom Urzędu Gminy w Wieliszewie konieczność sformułowania odrębnych wniosków dla każdego rodzaju nieruchomości. Do dnia 31.03.2025 r. do Oddziału nie wpłynął żaden wniosek spełniający niezbędne wymogi.